نگاهي به ساز و كار توسعه پاك براي احياي جنگل‌ها و مبارزه با گرم‌شدن زمين

جنگل‌كاري، منبع درآمد جديد كشورها 

فرهیختگان: هميشه از حماقت پينوكيو ناراحت مي‌شديم. چون گربه نره و روباه مكار او را گول مي‌زدند و از او مي‌خواستند تا درخت پول بكارد. پينوكيوي ساده‌لوح هم سكه‌هاي پدر ژپتو را برمي‌داشت و در زمين مي‌كاشت. از نمك هم براي كود استفاده مي‌كرد.

اما او خبر نداشت كه دوستان شيادش شبانه پول‌هاي او را از زير خاك برمي‌دارند و هيچ وقت درخت پول نمي‌رويد. اما امروزه كاشتن درخت و رسيدن به ثروت ديگر افسانه نيست. حالا ديگر بسياري از كشورها درخت مي‌كارند و از اين راه درآمد زيادي را كسب مي‌كنند. اين راه و روش را پروتكل كيوتو راه‌اندازي كرده است. در سال ١٩٩٠ سران كشورهاي جهان در شهر كيوتو ژاپن دور هم جمع شدند تا براي جلوگيري از گرم‌شدن زمين، اقدامي انجام دهند. انگشت اتهام به سوي يكي از فراوان‌ترين عناصر موجود در جهان دراز بود. كربن و تركيب گازي آن، دي‌اكسيد كربن مهمترين متهم در روند گرم‌شدن زمين شناخته شد و سران كشورها تصميم گرفتند ميزان دي‌اكسيد كربن در جو زمين و همچنين ميزان انتشار آن را كاهش دهند. نتيجه اين نشست پيمان‌نامه‌اي به نام «كيوتو» بود و طبق آن كشورهاي جهان موظف شدند براي كاهش دي‌اكسيد كربن اقدام كنند. در اين پيمان‌نامه، سهم هر كشور از صنعت و انتشار دي‌اكسيد كربن مشخص شد و كشورهايي كه سهم زيادي از انتشار دي‌اكسيد كربن در جهان داشتند، موظف شدند اعتباراتي را براي كاهش انتشار دي‌اكسيد كربن در نظر بگيرند. اين اعتبارات در كشورهاي فقير و در حال توسعه براي پايه‌ريزي طرح‌هايي چون به كارگيري انرژي‌هاي نو و پاك مورد استفاده قرار مي‌گيرند. ساز و كاري كه از آن براي كاهش انتشار دي‌اكسيد كربن استفاده مي‌شود CDM نام دارد. CDM مخفف كلماتClean Development Mechanism به معناي «ساز و كار توسعه پاك» است. در CDM پروژه‌هايي تعريف مي‌شود كه به كاهش دي‌اكسيد كربن در جهان كمك كند و از آنجايي كه جنگل‌هاي جهان سهم زيادي در جذب دي‌اكسيد كربن دارند، احياي جنگل‌هاي از بين‌رفته (Reforestation) و ايجاد جنگل‌هاي جديد (Afforestation) بخش ويژه‌اي از پروژه‌هاي CDM را به خود اختصاص مي‌دهند. درختان در فرآيند فتوسنتز، دي‌اكسيد كربن را از هوا مي‌گيرند و با جذب كربن، اكسيژن باقيمانده را دوباره به هوا باز مي‌گردانند. كربن جذب‌شده در بافت‌هاي گياه نظير چوب و برگ ذخيره مي‌شود. در فصل خزان، برگ‌ها پس از خشك شدن روي زمين مي‌افتند و تجزيه مي‌شوند و «ترسيب كربن» در خاك اتفاق مي‌افتد. مهندس حامد بهشتي كه مدرك كارشناسي ارشد علوم محيط زيست و انرژي‌هاي نو از دانشگاه بيروت دارد درباره ساز و كار CDM مي‌گويد: «پيمان‌نامه كيوتو، ساز و كاري را دارد كه كشورها مي‌توانند با جنگل‌كاري و احياي جنگل‌ها ميزان ترسيب كربن از طريق جنگل‌هاي ايجادشده را محاسبه كنند و در قبال آن از صندوق كيوتو درآمد داشته باشند.»
او مي‌گويد: «CDM در حال حاضر يكي از بازارهاي فعال جهاني است و معمولا رابطه مستقيمي با پول نفت دارد. زماني كه در سال گذشته، قيمت هر بشكه نفت افزايش بسيار زيادي داشت، قيمت هر واحد ترسيب كربن بسيار بالا رفت و برخي از كشورها سعي كردند روي آن سرمايه‌گذاري كنند.» كشورهاي در حال توسعه مي‌توانند با جنگل‌كاري و احياي جنگل از طريق صندوق پيمان‌نامه كيوتو درآمد داشته باشند. اين درآمد از محل اعتباراتي تامين مي‌شود كه كشورهاي توسعه‌يافته و صنعتي به دليل انتشار ميزان زياد دي اكسيد كربن مي‌پردازند. به زبان ديگر كشورهاي توسعه‌يافته به دليل فعاليت‌هاي صنعتي خود دي‌اكسيد كربن زيادي را در جو زمين منتشر كرده‌اند اما قادر نيستند با كاشت درخت، اين ميزان را كاهش دهند. به اين ترتيب آنها هزينه كاشت و نگهداري جنگل‌ها را به صندوق مي‌پردازند و كشورهاي در حال توسعه و فقير مي‌توانند با جنگل‌كاري و احياي جنگل‌ها از اين اعتبارات استفاده كنند. بنابراين اين‌گونه اعتبارات به عنوان درآمدي جديد براي كشورها مطرح هستند. در سال ٢٠٠١ در شهر بن آلمان، طرح‌هاي احيا و ايجاد جنگل‌ها مورد بررسي قرار گرفت و كشور چين براي اين كار اولين قدم‌ها را برداشت. چيني‌ها اطراف شهر پكن جنگلي دست‌كاشت ايجاد كردند كه به كمربند سبز پكن معروف شد. اين جنگل حاشيه‌اي، اولين پروژه CDM در جهان براي جنگل‌كاري محسوب مي‌شود. بهشتي مي‌گويد: «علاوه بر كاشت جنگل، مديريت پايدار جنگل‌هاي كاشته‌شده نيز بايد در طرح‌هاي CDM در نظر گرفته شود. مديريت پايدار جنگل يكي از كليدي‌ترين نكته‌هايي است كه به كشورهاي در حال

پيمان‌نامه كيوتو، ساز و كاري را دارد كه كشورها مي‌توانند با جنگل‌كاري و احياي جنگل‌ها ميزان ترسيب كربن از طريق جنگل‌هاي ايجادشده را محاسبه كنند و در قبال آن از صندوق كيوتو درآمد داشته باشند

توسعه براي بهره‌برداري و نگهداري از جنگل‌ها كمك مي‌كند.»
در مديريت پايدار جنگل، بهره‌برداري از محصولات جنگلي نظير چوب و خاك مرغوب مورد توجه قرار مي‌گيرد. در واقع با مديريت پايدار جنگل كشورهايي كه پروژه‌هاي CDM را اجرا مي‌كنند، از دو جنبه درآمد خواهند داشت. درآمد اول همان اعتباراتي است كه از طريق صندوق كيوتو براي احياي جنگل در نظر گرفته مي‌شود كه به دولت‌ها و شركت‌هاي بزرگ اجراكننده طرح مي‌رسد. درآمد دوم مستقيما متوجه مردم و جوامع محلي است. مردم قادرند با بهره‌برداري از جنگل‌هاي كاشته‌شده و استفاده از چوب درآمد داشته باشند. بهشتي مي‌گويد: «پروژه‌هاي CDM فقط وقتي قابل تعريف هستند كه با مديريت پايدار جنگل همراه باشند. يعني جنگل‌ها پس از كاشت رها نشوند و مردم محلي نيز بتوانند از طريق آن درآمد داشته باشند. اين پروژه‌ها بايد روي جامعه تاثير داشته باشند و تنها باعث درآمدزايي براي شركت‌هاي بزرگ سرمايه‌گذاري و دولت‌ها نباشند.»بهشتي مي‌گويد: «در دو حالت مي‌توان براي طرح‌هاي جنگل‌كاري و احياي جنگل‌ها از ساز و كار CDM اعتبار گرفت. حالت اول احياي زمين‌هاي جنگلي از بين رفته است كه به آن احياي جنگل يا Reforestation گفته مي‌شود. برابر مقررات CDM اگر قسمتي از زمين‌هاي جنگلي پيش از سال ١٩٩٠ دچار آتش‌سوزي يا آسيب شده باشند، مي‌توان از طريق احياي اين زمين جنگلي از مزاياي CDM بهره گرفت. در حالت دوم اگر در زميني تا ٥٠ سال قبل جنگل وجود نداشته است، مي‌توان با كاشت درخت در اين زمين و تبديل آن به جنگل دست‌كاشت از CDM اعتبار گرفت. به اين كار Afforestation يا جنگل‌كاري گفته مي‌شود.» به گفته بهشتي، طبق تعاريف CDM جنگل به محلي گفته مي‌شود كه بيش از ٣٠ درصد پوشش گياهي درختي داشته باشد. او مي‌گويد: «معمولا كشورهايي كه قصد دارند از طريق CDM زودتر به بهره‌برداري برسند سعي مي‌كنند از گونه‌هايي كه رشد سريع‌تري دارند استفاده كنند. چون ميزان ترسيب كربن با سن و اندازه درخت رابطه مستقيم دارد.» CDM تعريف‌ها و فاكتورهايي براي درختان كاشته شده قائل است. اندازه درخت يكي از فاكتورهاست. در واقع مساحت فضاي سبزي كه با كاشت درختان به وجود مي‌آيد و نوع گونه درختي كه كاشته شده است و سن گونه‌ها تعيين مي‌كند كه چه مقدار كربن ترسيب مي‌شود. همچنين ميزان دي‌اكسيد كربن موجود در هواي يك منطقه و ميزان دريافت دي‌اكسيد كربن درخت در تعريف پروژه CDM مهم است. اما درآمد حاصل از كاشت درخت از طريق ميزان ترسيب كربن توسط هر درخت كاشته شده محاسبه مي‌شود. اين ميزان به CER معروف است. CER مشخص مي‌كند كه هر گونه درختي كه به سن بلوغ رسيده است در يك سال چند تن كربن را ترسيب مي‌كند. هم‌اكنون قيمت هر واحد CER بين ١٤ تا ٢٣ يورو نوسان دارد. اين قيمت معمولا به دليل تاثير استفاده از سوخت‌هاي فسيلي در انتشار دي‌اكسيد كربن و همچنين نياز كشورهاي توسعه‌يافته به انرژي‌هاي پاك، متناسب با قيمت نفت تغيير مي‌كند. قيمت CER به اين معنا است كه در قبال ترسيب هر تن كربن به وسيله درخت‌هاي كاشته شده، به كشور صاحب درخت ١٤ تا ٢٣ يورو پول پرداخته مي‌شود. به عنوان مثال گونه‌اي درخت كاج در جنگل‌هاي لبنان در سن بلوغ به طور متوسط سالانه ٤٥ تن كربن را ترسيب مي‌كند. به اين ترتيب هر اصله از اين درخت قادر است سالانه بين ٦٣٠ تا ١٠٣٥ يورو درآمد را براي كشور لبنان كسب كند. كاشت اين درخت به تعداد زياد مي‌تواند حتي منبع درآمدي تازه را براي كشورهاي درحال توسعه به وجود آورد.
دليل اينكه قيمت CER با واحد يورو محاسبه مي‌شود اين است كه ساز و كار و معاملات CDM تنها در اروپا پيگيري مي‌شود و هنوز دولت ايالات متحده به‌طور كامل به پيمان‌نامه كيوتو نپيوسته است. از اين رو تمامي معاملات CDM با واحد يورو انجام مي‌شود. به گفته بهشتي، هم‌اكنون CER براي بسياري از گونه‌هاي درختي كه معمولا در پروژه‌هاي CDM استفاده مي‌شوند، محاسبه شده است.